Waarom gelijk hebben het klimaatdebat verliest
Op woensdag 13 mei stond ik in Pakhuis De Zwijger voor het slotpleidooi van een avond rond het boek F*ck de klimaatverandering, waar tien auteurs tien invalshoeken geven op waarom de klimaatbeweging zichzelf al jaren in de weg zit. Ik ben een van die tien. Aan het eind van de avond kreeg ik de vraag van de gespreksleider: jij bent gedragspsycholoog, kun jij dit voor ons synthetiseren? Geen conclusie, een synthese.
Ik koos voor een stelling waar niemand in de zaal op zat te wachten. Hoe overtuig je rechtse mensen van klimaatactie? Voorbij het linkse, betrokken publiek op de eerste rijen dat het toch al met me eens was: de grote meerderheid daarbuiten die onze verhalen koud laat.
Gelijk hebben versus gelijk krijgen is het onderscheid tussen moreel of feitelijk gelijk hebben, en er daadwerkelijk in slagen dat iemand anders zijn gedrag verandert. Hoe harder je vanuit je eigen gelijk overtuigt, hoe onuitstaanbaarder je overkomt op mensen die het oneens met je zijn. Wat werkt: de vraag veranderen van offer naar aantrekkelijk alternatief, en je handen vuil maken in plaats van alleen een verhaal te vertellen. Meer over overtuigende communicatie →
Het probleem met gelijk hebben
De essentie van die avond zat in het spanningsveld tussen gelijk hebben en gelijk krijgen. Hoe meer we als klimaatbeweging vanuit ons eigen gelijk proberen te overtuigen, hoe onuitstaanbaarder we worden. Vooral voor mensen die rechts stemmen.
Waar die groep in elk geval op afknapt, is doom porn. Zoveel klimaatcommunicatie wentelt zich in kwaadheid en verontwaardiging dat het bijna een genre op zich is geworden. Het voelt bevredigend om te schrijven en te delen. Het bevestigt de mensen die al overtuigd zijn. En het bereikt vrijwel niemand die nog overtuigd moest raken.
Het gaat om gelijk krijgen, niet om gelijk hebben.
Die zin komt van Peter, een van de andere sprekers die avond, en ik heb hem er die avond mee geciteerd. Een andere medespreker, Evert, had het scherp over de vraag die je eigenlijk zou moeten stellen. Daar begint het: bij een andere vraag, in plaats van bij nog een beter argument.
Verander de vraag
De klimaatbeweging stelt bijna altijd dezelfde vraag: schuld, boete, opoffering, straf, doem en verdoemenis afwenden. Er is een andere vraag mogelijk, en die is een stuk optimistischer.
Vraag mij liever om een fantastische hiking-vakantie met mijn zoon te hebben dan om te stoppen met vliegen. Dat is een compleet andere vraag. Ik blijf daardoor op de grond, en ik ervaar dat als een keuze in plaats van een verbod. Ik word geïnspireerd door een alternatief dat vele malen mooier is om te omarmen. Vervang "eet vegan" door een uitnodiging voor een Midden-Oosters streetfoodrestaurant, en ik eet de rest van mijn leven vegetarisch.
Dat is waar concretisering in het SUE Influence Framework op neerkomt: een gain pas echt werkt als iemand hem zich levendig kan voorstellen. Niet het vermijden van een straf, maar het najagen van iets moois.
Er zit nog een vraag onder die we ongemakkelijk vinden om te stellen, en dat is de vraag over fossiele brandstof. We hebben er met z'n allen de overtuiging op nagehouden dat fossiel de grote boosdoener is. Voor een stuk klopt dat ook. Maar er zit iets onder dat daardoor compleet ondersneeuwt: toegang tot goedkope fossiele energie is, naast de opwarming die het veroorzaakt, ook de bron van welvaart. De welvaart waardoor ik als Vlaming, na twintig jaar in Nederland nog steeds met een vaag Belgisch accent, hier vanavond in de zaal zit.
De transitie weg van fossiel is geen transitie tégen fossiel. Het is een transitie vóór welvaart. We zitten op een fantastisch moment, want het gaat er nu om we moeten naar chantagevrije energie, in plaats van we moeten van dat fossiel af.
Olof van der Gaag was acht jaar directeur van Natuur en Milieu en is nu voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie. Hij is gestopt met het groene energie noemen. Van der Gaag noemt het oranje energie: energie van eigen bodem waar je trots op kunt zijn, die je onafhankelijk maakt van chantage door Trump als die met het verkeerde been uit bed is gestapt, door de emir van Qatar, of door Rusland. Ik kan je verzekeren dat rechtse mensen daar hard op aanslaan.
Het socialisme zal gezellig zijn, of het zal er niet zijn.
— Steve Stevaert, Vlaams politicus
Steve Stevaert, de Belgische politicus die het linkse, progressieve verhaal ooit weer spannend wist te maken en veel te vroeg overleed, zei dat over het socialisme. Ik denk dat het net zo goed voor de klimaattransitie geldt. De klimaattransitie zal gezellig zijn, of ze komt er nooit. Hoe zeer we dat vanuit ons eigen morele kader ook verwerpelijk vinden: het gaat om winnen, meer dan om moreel gelijk aan onze kant hebben.
De handen vuil maken: vier mensen die gelijk kregen
Gelijk krijgen gaat over meer dan een ander verhaal vertellen. Het gaat over je handen vuil maken. Vier voorbeelden die dat illustreren.
Olof van der Gaag noemde ik al. Door de overstap te maken van milieu-directeur naar voorzitter van een duurzame-energiekoepel, en zijn persoonlijke reputatie en activisme in te zetten voor de energietransitie in plaats van ertegen, heeft hij meer kunnen bereiken dan met nog een campagne vanaf de zijlijn.
Donald Pols, destijds directeur van Milieudefensie, kondigde vlak voor deze avond een overstap naar Tata Steel aan en werd daarvoor door zijn eigen achterban afgefakkeld. Ik vind het een fantastische daad, juist omdat het oncomfortabel is: hij zette zijn eigen reputatie en activisme op het spel om misschien wel veel meer te kunnen bereiken. Daar zit het moeilijke spanningsveld. Zuiver in de leer blijven staat haaks op grote stappen zetten. Varen op je eigen morele gelijk staat haaks op impact willen hebben in een wereld die rommelig is en zelden perfect meewerkt.
Update, begin juni 2026
Pols werd nog geen twee dagen na zijn aanstelling alweer ontslagen bij Tata Steel. Aanleiding was een verzwegen verleden als leider van een extreemrechtse studentenbeweging in Zuid-Afrika, die zich begin jaren negentig verzette tegen de afschaffing van de apartheid. Het verandert niets aan het punt hierboven: het risico dat Pols nam om zijn activisme buiten de vertrouwde kaders in te zetten, blijft een illustratie van "de handen vuil maken". De afloop maakt alleen extra zichtbaar hoe rommelig die weg kan zijn.
Alex Datema, melkveehouder in Groningen en jarenlang voorzitter van BoerenNatuur, werd in 2023 directeur Food & Agri Nederland bij de Rabobank. Vanuit die rol is hij mede betrokken bij de financiering van de sector waar hij zelf uit komt. Er is van alles op te merken bij zo'n overstap, maar de transitie komt verder als we boeren onderdeel maken van het succesverhaal in plaats van te bedenken hoe we van vervuilende boeren af komen. Maak boeren de helden van het transformeren van ons voedselsysteem. Betaal ze om het landschap te onderhouden in plaats van ze uit te kopen. Dan laat je de financiële prikkels de juiste kant op rollen.
Marjan Minnesma van Urgenda vind ik het mooiste voorbeeld. Ik interviewde haar voor mijn podcast, en ze zei iets wat me is bijgebleven: ze ziet zichzelf liever als ondernemer dan als activist. Urgenda is bij uitstek de organisatie die via het rechtssysteem klimaatactie van de Nederlandse overheid heeft afgedwongen, maar Minnesma vertelde een heel ander verhaal.
Ze heeft een buurman die boer is. Ze vroeg hem waarom hij geen kruidenrijk grasland gebruikt in plaats van dood, industrieel productiegras. Zijn antwoord: dat kruidenrijke gras is twee keer zo duur. Dus dacht Minnesma: als het net zo goedkoop is als gewoon gras, koopt hij het wel. Ze kocht een enorme voorraad kruidenrijk graslandzaad in, zette via internet een groepsaankoop op, en verkocht het per vierkante meter voor de prijs van gewoon gras. Binnen een paar weken was de voorraad uitverkocht.
Dat eerste succesverhaal werd een sneeuwbal. Provincies gingen bellen. Toen ging LTO meedoen, de belangenorganisatie voor boeren die Minnesma daarvoor nog wegzette als een vervelende klimaatactivist.
Update, 22 mei 2026
Marjan Minnesma overleed negen dagen na deze avond, op 59-jarige leeftijd, aan de gevolgen van borstkanker waar ze al enige tijd tegen vocht zonder dat naar buiten te brengen. Ze bleef werken tot begin mei. Het verhaal over het kruidenrijke grasland is een van de laatste keren dat ze het zelf nog vertelde.
Wat dit te maken heeft met het Influence Framework
Bij SUE gebruiken we het Influence Framework om gedrag te ontleden in vier krachten: pains, gains, comforts en anxieties. Alles wat ik in Pakhuis De Zwijger vertelde, past precies in dat model, ook al noemde ik het toen anders.
De klassieke klimaatboodschap duwt op pains: schuld, straf, doem en verdoemenis. Dat werkt bij mensen die zich al aangesproken voelen, want herkenning versterkt een bestaand standpunt. Bij de rest roept dezelfde boodschap vooral weerstand op. Vraag mij om een hiking-vakantie met mijn zoon, en ik krijg een gain te zien in plaats van een pain om te vermijden.
Chantagevrije energie en oranje energie doen iets anders. Ze nemen een bestaand comfort, namelijk onafhankelijkheid en trots op eigen bodem, en zetten dat in als hefboom voor de transitie in plaats van ertegenin te werken. Tegelijk verzwakken ze een anxiety die bij rechtse kiezers vaak onderbelicht blijft: het wantrouwen tegenover afhankelijkheid van buitenlandse machten. Kurt Lewin, de sociaal psycholoog op wiens force field analysis het Influence Framework is gebouwd, liet zien dat gedrag zelden verandert door de aandrijvende krachten harder aan te zetten. Het werkt beter om de krachten die tegenhouden te verzwakken.[1]
Dat is precies wat Van der Gaag, Datema en Minnesma deden. Geen van drieën probeerde de ander te overtuigen met een sterker argument. Ze namen wat de ander al belangrijk vond, zoals prijs, trots, of onafhankelijkheid, en bouwden daar een brug overheen.
Nederland, het land van zelfsabotage
Ik sloot af met een observatie over mijn nieuwe vaderland. Nederlanders, en ik reken mezelf er inmiddels bij, zwelgen graag in hun eigen gelijk. Erger nog: ze hebben ook alle handvaten gekregen om dat gelijk door te drukken, en dat vertraagt de energietransitie in de praktijk.
Elke stap die je in de energietransitie wilt zetten, kan gesaboteerd worden omdat buurtbewoners geen elektriciteitskastje in hun straat willen. Elk project kan gesaboteerd worden omdat een milieuvereniging ergens een beschermde diersoort heeft gevonden, waardoor het twee jaar wordt stilgelegd. Die bezwaarprocedures hebben wel degelijk een functie. Maar we moeten via diezelfde route, die van je handen vuil maken, ook nieuwe wetten en regels durven maken die de transitie vooruit helpen in plaats van om zeep.
Conclusie
Gelijk hebben voelt goed. Het is veilig, het is moreel comfortabel, en het bevestigt wie je al bent. Gelijk krijgen is ongemakkelijker. Het vraagt dat je de vraag verandert van een offer naar een aantrekkelijk alternatief, dat je erkent wat er waardevol is aan de status quo voordat je erom vraagt die los te laten, en dat je zelf risico neemt in plaats van vanaf de zijlijn te blijven roepen wie er gelijk heeft.
Dat geldt voor klimaatactie. Het geldt net zo goed voor elke verandering die je bij een collega, een klant of een achterban probeert te bereiken.
Hartje Amsterdam
Beoordeeld met een 9,3. Met certificaat.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen gelijk hebben en gelijk krijgen?
Feitelijk of moreel gelijk hebben over een onderwerp verandert zelden vanzelf het gedrag van anderen. Hoe harder je vanuit je eigen gelijk overtuigt, hoe onuitstaanbaarder je vaak overkomt, vooral bij mensen die het oneens met je zijn. Gelijk krijgen vraagt een andere aanpak dan gelijk hebben uitdragen.
Waarom faalt doemdenken bij het doorbreken van klimaatscepsis?
Doemdenken spreekt vooral mensen aan die al overtuigd zijn: het bevestigt wat ze al voelen. Voor mensen die sceptisch of onverschillig staan tegenover klimaatactie werkt een boodschap van schuld, straf en verdoemenis averechts. Ze haken af of graven zich juist verder in.
Wat is chantagevrije of oranje energie?
Chantagevrije energie is duurzame energie geframed als energie van eigen bodem, waardoor een land onafhankelijk wordt van fossiele import van machten als Rusland of Qatar. Olof van der Gaag, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie, noemt dit oranje energie in plaats van groene energie: energie waar je trots op kunt zijn, ongeacht je politieke kleur.
Hoe helpt het SUE Influence Framework bij het overtuigen van klimaatsceptici?
Het SUE Influence Framework kijkt naar vier krachten: pains, gains, comforts en anxieties. In plaats van harder duwen op de pijn van klimaatverandering, wat vooral weerstand oproept, werkt het beter om een aantrekkelijk alternatief te schetsen en de angsten en twijfels van de ander serieus te nemen in plaats van te negeren.
Wat kunnen communicatieprofessionals leren van dit klimaatvoorbeeld?
Dat overtuigen zelden lukt met meer argumenten of harder gelijk hebben. Verander de vraag van een offer naar een aantrekkelijk alternatief, erken wat de ander al waardevol vindt in de huidige situatie, en wees bereid zelf risico te nemen door concrete stappen te zetten in plaats van alleen een verhaal te vertellen.
1.5 minutes on influence
Gelezen door 10.000+ professionals · Gratis · Uitschrijven kan altijd